Którzy Polacy otrzymali nagrodę Nobla? Musisz to wiedzieć!

Nagroda Nobla należy do najbardziej rozpoznawalnych wyróżnień na świecie. Jej nazwa pochodzi od fundatora, który postanowił przeznaczyć swój majątek na nagradzanie osób wnoszących największy wkład w rozwój ludzkości. Ceremonia wręczenia odbywa się 10 grudnia, w rocznicę śmierci fundatora. Warto poznać historię tej nagrody oraz osiągnięcia Polaków, którzy ją otrzymali.

Historia powstania nagrody

Alfred Nobel był uzdolnionym inżynierem chemicznym. W 1867 roku opatentował dynamit, co przyniosło mu ogromny sukces finansowy. Przed tym przełomowym odkryciem przeżył jednak osobistą tragedię — w jednym z eksperymentalnych wybuchów zginął jego brat. Po 1867 roku obserwujemy dynamiczny rozwój jego kariery. Nobel założył ponad 90 zakładów w 20 krajach, gromadząc znaczny majątek.

27 listopada 1895 roku spisał testament liczący cztery strony, w którym postanowił, że odsetki z zdeponowanego majątku będą co roku wypłacane jako nagroda dla osób, które wniosły największą korzyść dla ludzkości. Zmarł rok później, pozostawiając precyzyjne wytyczne dotyczące przyznawania nagrody.

Procedury i wymagania dotyczące nominacji

Nagroda Nobla wzbudza wiele kontrowersji, ale jednocześnie uznawana jest za najbardziej rygorystyczną pod względem procesu nominacji. Dla przykładu, Fundacja Nobla określa, kto może nominować kandydatów do Pokojowej Nagrody Nobla:

• członkowie parlamentu i rządu
• członkowie międzynarodowego sądu
• rektorzy uniwersytetów
• profesorowie
• dotychczasowi laureaci Pokojowej Nagrody Nobla
• byli lub aktualni członkowie Norweskiego Komitetu Noblowskiego
• byli doradcy mianowani przez Norweski Komitet Noblowski

Zdyskwalifikowane są nominacje własnej osoby oraz osoby nieżyjącej. Same nominacje pozostają utajnione przez 50 lat, co odróżnia tę nagrodę od innych prestiżowych wyróżnień. Nagrody przyznawane są w dziedzinach: fizyka, chemia, fizjologia lub medycyna, literatura oraz pokój.

Polscy laureaci i ich osiągnięcia

Lista polskich noblistów obejmuje wybitne osobowości, które swoją pracą wpłynęły na rozwój nauki i kultury:

• Henryk Sienkiewicz — nagrodzony w 1905 roku za wybitne osiągnięcia w dziedzinie eposu oraz rzadko spotykany geniusz, który wcielił w siebie ducha narodu
• Maria Curie-Skłodowska — nagrodzona dwukrotnie: w 1903 roku za prace nad promieniotwórczością oraz w 1911 roku za uzyskanie czystego radu
• Władysław Reymont — nagrodzony w 1924 roku za wybitny epos narodowy „Chłopi”
• Czesław Miłosz — nagrodzony w 1980 roku za całokształt twórczości literackiej
• Lech Wałęsa — otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla w 1983 roku; w jego imieniu nagrodę odebrała żona Danuta, ponieważ władze PRL nie wydały mu paszportu
• Wisława Szymborska — nagrodzona w 1996 roku za poezję, która z ironiczną precyzją pozwala historycznemu i biologicznemu kontekstowi ukazać się we fragmentach ludzkiej rzeczywistości

Warto również wspomnieć o Józefie Rotblacie, Polaku pochodzenia żydowskiego, który w 1995 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za działalność na rzecz rozbrojenia nuklearnego.

Nieoczywiste fakty o nagrodzie

Jednym z zaskakujących faktów jest brak nagrody w dziedzinie matematyki. Istnieje kilka hipotez wyjaśniających tę decyzję. Według jednej z nich matematyka nie była postrzegana jako nauka mogąca przynieść bezpośrednie korzyści praktyczne dla rozwoju ludzkości. Inna teoria wskazuje, że w czasach Nobla istniały już inne cenne nagrody w tej dziedzinie.

Zdarzyły się przypadki odmowy przyjęcia nagrody — łącznie odnotowano sześć takich sytuacji:

1. Richard Kuhn — chemia, 1938
2. Adolf Butenandt — chemia, 1939
3. Gerhard Domagk — fizjologia i medycyna, 1939

Te trzy osoby odmówiły pod naciskiem władz niemieckich, jednak po II wojnie światowej odebrały swoje nagrody i certyfikaty.

4. Borys Pasternak — literatura, 1958; zmuszony do odmowy przez represje ze strony władz sowieckich; nagrodę w jego imieniu odebrał syn w 1989 roku
5. Jean-Paul Sartre — literatura, 1964; odmówił z własnej woli, tłumacząc to swoimi poglądami filozoficznymi
6. Le Duc Tho — Pokojowa Nagroda Nobla, 1973; odmówił ze względów politycznych

Nagroda Nobla pozostaje najbardziej prestiżowym wyróżnieniem w świecie nauki i literatury. Obecność wielu Polaków na liście laureatów stanowi powód do narodowej dumy i potwierdza wkład polskich uczonych oraz twórców w rozwój cywilizacji.